TÜRKİYE’DE ASGARİ ÜCRET AB’YE YENİ ÜYE OLAN ÜLKELER ORTALAMASININ ÜZERİNDE

• Avrupa Birliği’ne yeni üye olan ve aday ülkelerin tamamında asgari ücretin ulusal düzeyde belirlenmesinin yasal olarak zorunlu olduğu sistem mevcuttur (Tablo).

• Türkiye ve Polonya hariç, diğer ülkelerde çalışanların tamamı ulusal düzeydeki yasal asgari ücret kapsamındadır. Türkiye ve Polonya’da ise. 16 yaşın altındaki çalışanlar için farklı asgari ücret düzeyleri uygulanmaktadır.

• AB’ye yeni üye ve aday ülkelerin tamamında yasal asgari ücret hükümetler tarafından belirlenmektedir. Tespit yönteminde, Litvanya ve Malta hariç olmak üzere sosyal tarafların tavsiyeleri alınmakta ya da sosyal taraflarla müzakereler yapılmaktadır.

• Asgari ücretin güncellenmesine ilişkin yöntem de ağırlıklı olarak sosyal tarafların tavsiyelerinin alınması şeklindedir. Bunun dışında sadece Malta’da otomatik endeksleme yöntemi kullanılmaktadır.

• Eurostat verilerine göre, Ocak 2003 itibariyle, AB’ye yeni üye olan ülkelerden Slovenya ve Malta’da (sırasıyla 451 euro ve 535 euro) en yüksek asgari ücret düzeyleri belirlenmiştir. Diğer ülkelerde ise yasal asgari ücretler en düşük 56 euro ile Bulgaristan ve 212 euro ile Macaristan arasında değişmektedir (Şekil 1).

Satınalma gücü standartları (SGS) sistemi uygulanarak ülkelerarası fiyat farklılıkları ortadan kaldırıldığında, ülkelerin sıralama içindeki yerlerinin en fazla iki sıra değiştiği görülmektedir. Slovenya ve Malta bir sıra, Çek Cumhuriyeti ve Slovakya ise iki sıra yükselirken, Polonya’da iki sıra gerileme olmuştur (Şekil 2).

Eurostat verileri, satınalma gücü standardına göre Türkiye’de asgari ücretin ayda 378 euro olduğunu göstermektedir. Ülkemizdeki asgari ücret Polonya, Slovakya, Estonya, Litvanya, Letonya, Romanya ve Bulgaristan’dan yüksek; Çek Cumhuriyeti ve Macaristan ile hemen hemen aynı dizeydedir. Sadece Malta ve Slovenya’da asgari ücret Türkiye’den belirgin ölçüde fazladır. Oto yandan Eurostat verileri AB’ye yeni katılan ülkelerde asgari ücret düzeyinin ortalama 357 euro/ay olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla, Türkiye’deki asgari ücretin 378 euro/ay düzeyiyle bu ülkeler grubundan daha yüksek olduğu anlaşılmaktadır. 2004 yılında ülkemizdeki yasal asgari ücretin çok yüksek bir hızda artırılması nedeniyle şimdilerde AB’nin yeni üyeleri ile aramızdaki bu farkın daha da açıldığını söylemek mümkündür.

Üstelik, toplu iş sözleşmeleri gereğince çalışanlara yapılan yan ödemeler ve sosyal yardımlar da dikkate alındığında, asgari ücret Ocak 2003 itibariyle satınalma gücü standardına göre 766 euro/ay düzeyine ulaşmaktadır. Bu durum, ekonomimizin uluslararası rekabet koşullarında bu açıdan içinde bulunduğu dezavantajlı konumunu gözler önüne sermektedir.

BULGARİSTAN

Bulgaristan’da işgücü maliyetleri (1.35 euro/saat) AB ortalamasının (23 euro/saat) oldukça altında bulunmaktadır. Yasal asgari ücret düzeyinin de düşük tutulduğu bu ülkede, sektörel toplu iş sözleşmelerinde hızlı gelişmeler yaşandığı görülmektedir.

Bugün tüm sektörlerde asgari işe başlama ücreti müzakere edilmektedir. Toplu iş sözleşmelerinin % 52.4’ünde yasayla belirlenen asgari ücretten % 10 ila % 80 arasında değişen oranlarda daha yüksek asgari ücret düzeylerine ulaşılmıştır. Yasal asgari ücretin örneğin, sigara üretiminde % 80; enerji ve inşaatta % 60; metal işkolu ve turizmde % 50; madencilik ve ticarette % 40 üzerinde asgari ücret düzeyleri belirlenmiştir.

Ayrıca, eğitim düzeyi, hizmet süresi, gece çalışma, fazla çalışma ve sağlıksız koşullarda yapılan çalışmalar sektör veya işkolu toplu iş sözleşmelerinde göz önünde bulundurularak çalışanların asgari ücret üzerinde bir ücret düzeyine ulaşmaları sağlanmaktadır.

ESTONYA

1994 yılında yürürlüğe giren Ücret Yasası’na göre ulusal düzeyde asgari ücret, sosyal tarafların tavsiyeleri alınarak hükümet tarafından tespit edilmektedir.

Son yıllarda işçi ve işveren konfederasyonlarının yasal asgari ücret müzakerelerindeki etkinliği artmaya başlamıştır. Estonya işverenler ve işçi konfederasyonları arasında Ağustos 2001 tarihinde yapılan ikili anlaşma ile 2008 yılına kadar olan dönemdeki asgari ücrete ilişkin prensipler belirlenmiştir. Asgari ücret hesaplamalarının nasıl yapılacağına da yer verilen bu anlaşmaya göre, asgari ücretin ortalama ücrete oranı 2008 yılında % 41’e ulaşmış olacaktır.

Estonya’da birçok işletmenin ücret sistemi asgari ücret düzeyi ile bağlantılı olduğundan asgari ücretteki hızlı bir artış tüm ücret sistemini de etkilemektedir.

LETONYA

Letonya İş Kanunu’na göre, hükümet tarafından tespit edilen asgari ücret düzeyinin altında bir ücret ödemesi yapılamamaktadır. Ulusal asgari ücret artışı herhangi bir ekonomik göstergeye bağlı olmadan ülkenin mali ve sosyal durumu göz önüne alınarak yapılmaktadır.

Mayıs 2003’te hükümet, ulusal yasal asgari ücretin 7 yıllık bir sürede iki katına çıkarılmasının hedeflendiğini açıklamıştır. 2004 yılı için asgari ücrette % 14 oranında artış yapılarak aylık asgari ücret 121 euro’ya yükseltilmiştir. Sonraki yıllar için artış oranının düşürülerek yıllık ortalama % 9.4 - % 10.2 arasında olması hedeflenmektedir.

1992 yılında oldukça düşük düzeyde (3.48 euro) bulunan aylık asgari ücret, yılda iki kez ya da yılda iki kata varan artışlarla 2003’te 106 euro/ay düzeyine getirilmiştir.

MACARİSTAN

Kasım 2002’de imzalanan Ulusal Üçlü Anlaşma ile yasal asgari ücrette artış yapılmamış ve 2003’te de mevcut düzeyinde bırakılması kararlaştırılmıştır.

Bunun yerine, asgari ücret üzerinden gelir vergisi alınmasına ilişkin uygulamaya son verilerek net asgari ücrette artış sağlanmıştır.

POLONYA

Polonya’da 2003 yılı başında yeni Asgari Ücret Yasası yürürlüğe girmiştir. Söz konusu yasa, daha önce hükümet tarafından belirlenen ulusal düzeydeki yasal asgari ücretlerin bundan böyle Üçlü Komisyon’da sosyal taraflarla yapılacak müzakereler sonucunda tespit edilmesi imkanını sağlamaktadır.

Yeni yasa, işgücüne yeni katılanların birinci yıl yasal asgari ücretin % 80’ini, ikinci yıl ise % 90’ını almasını öngörmektedir. Emeklilikte ise bu ilk iki yılın tam asgari ücret alınmış gibi gösterilmesi yöntemi benimsenmiştir. Bu uygulama ile özellikle gençlerin işgücü piyasasına girişinin kolaylaştırılması ve 15-24 yaş grubunda yüksek olan işsizliğin azaltılması hedeflenmektedir. Hükümet ayrıca, söz konusu yasa ile işgücü maliyetlerinin azaltılması ve Polonya ekonomisinin daha rekabetçi koşullara ulaşması hedefini gözetmektedir..

HAZİRAN 2004