Günümüzde gelişmiş ülkelerin yanısıra, sosyal güvenlik alanında reform gerçekleştirmiş ülkelerin birçoğunda özel emeklilik fonlarının sermaye piyasalarındaki en önemli kurumsal yatırımcılardan birisi olduğu görülmektedir. İngiltere, ABD, Hollanda gibi ülkelerde özel emeklilik fonlarının portföylerinin milli gelire oranı %60’ların üzerindedir.

İŞVEREN - Yürürlüğe giren 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu çerçevesinde Sermaye Piyasası Kurulu’nun görev ve yetkilerini açıklayabilir misiniz ?

DR.DOĞAN CANSIZLAR - SPK’nın anılan kanun çerçevesindeki görev ve yetkileri, emeklilik yatırım fonlarının kuruluş ve faaliyet esasları ile ilgili düzenleme, gözetim ve denetim konusundadır.

Bu görev ve yetkileri teknik olarak ifade etmek gerekirse emeklilik yatırım fonlarının kuruluş sürecinden başlayarak;

- organizasyon yapısı,
- iç denetimi ve bağımsız denetimi,
- muhasebe, belge ve kayıt düzeni,
- katılımcıların bilgilendirilmesine ilişkin esaslar,
- yatırım fonu paylarının kayda alınmasına ilişkin esaslar,
- fon türlerine ve portföy sınırlamalarına ilişkin ilkeler,
- fon portföyündeki varlıkların değerlendirilmesine ve saklanmasına ilişkin esaslar,
- fonların birleştirilmelerine ve devirlerine yönelik esaslar,

İŞVEREN - Türk finans sektörünün son yıllarda yaşadığı ciddi sorunları da göz önünde tutarak, bireysel emeklilik şirketlerinde birikecek büyük fonların sağlıklı, ekonomiye ve bireylere yararlı şekilde işletilebilmesi için sizce ne tür mekanizmalar gerekmektedir ?

DR.DOĞAN CANSIZLAR - Öncelikle belirtmek gerekir ki, bireysel emeklilik sistemi yasal altyapısı ve sistemde yer alan kurumların niteliği itibariyle, ekonomik, sosyal ve siyasi istikrarın sağlandığı makroekonomik koşullarda, emeklilik döneminde ek bir gelir sağlanarak refah düzeyinin yükseltilmesi, ekonomiye uzun vadeli kaynak yaratarak istihdamın artırılması, ekonomik kalkınmaya katkıda bulunulması, sosyal güvenliğin kapsamının genişletilmesi, kamunun sosyal güvenlikten kaynaklanan yükünün azaltılması ve mali sektörde uzun vadeli fonların artarak kurumsal yatırımcıların gelişmesi ve sermaye piyasalarının derinleşmesine üst düzeyde faydayı sağlayabilecek şekilde dizayn edilmiştir.

Ancak bu sistemin başarılı olabilmesinde 4 temel hususun özellikle vurgulanması gerekmektedir. Bunlar;

- teşvik mekanizmaları
- güvenlik
- şeffaflık, başka bir deyişle kamunun doğru aydınlatılması ve sistemin iyi tanıtımı
- maliyet

Günümüzde gelişmiş ülkelerin yanısıra, sosyal güvenlik alanında reform gerçekleştirmiş ülkelerin birçoğunda özel emeklilik fonlarının sermaye piyasalarındaki en önemli kurumsal yatırımcılardan birisi olduğu görülmektedir. İngiltere, ABD, Hollanda gibi ülkelerde özel emeklilik fonlarının portföylerinin milli gelire oranı %60’ların üzerindedir. Emeklilik fonlarının ülke ekonomilerinde önemli bir yeri olmasına bağlı olarak bu fonlar en üst düzeyde teşvik edilmektedir.

Tüm dünyada özel emeklilik fonlarının gelişebilmesinde en önemli unsur vergisel teşviklerdir. Ülkemizde, sisteme önemli düzeyde vergi teşvikleri getirilmiş olmasına rağmen, Gelir Vergisi Kanunu’nda yapılacak düzenlemeler ile öncelikle ödenecek katkı paylarının vergiden indirim oranının Bakanlar Kurulu kararı ile %10’dan %20’ye yükseltilmesinin, indirimin yıllık olarak asgari ücretin yıllık tutarını aşamayacağına ilişkin hükmün kaldırılmasının, özellikle sistemin esas olarak hitap ettiği orta-üst gelir düzeyindeki katılımcıların sisteme girmesini teşvik edeceğine inanılmaktadır.

Güvenlik, bu sistem kurulurken üzerinde en çok durulan ve hassasiyetle dizayn edilen konu olmuştur. Bireysel emeklilik sisteminde, emeklilik şirketlerinin faaliyetlerinin günlük gözetimi Emeklilik Gözetim Merkezi tarafından sağlanırken, emeklilik fonu varlıkları da Takasbank nezdinde saklanacaktır. Takasbank, fon portföyünde yer alan varlıkların saklanması dışında bireysel emeklilik sisteminde çok önemli başka görevleri de yerine getirecektir. Bunlar, fon paylarının katılımcı bazında tutulması ve katılımcılara fon hesaplarında yatırıma yönlendirilecek katkı payı tutarı ile bunlara karşılık gelen pay sayılarını fon bazında izleme imkanı sağlanması, fon portföyünün mevzuatta belirlenen sınırlara uyumunun kontrolü, fon portföy değerinin ve birim pay değerinin mevzuatta öngörülen değerleme esasları çerçevesinde hesaplanmasının kontrolü, fon hesabından yapılacak ödeme ve virman işlemlerinin kontrol edilmesi, emeklilik şirketine, portföy yönetim şirketine, katılımcılara ve SPK ile Hazine Müsteşarlığına fon ile ilgili bilgileri izleme imkanının ve gerekli raporların elektronik ortamda sağlanması olarak sayılabilir.

Tabi bu sistem, tasarrufların bireysel tercihlere göre yatırıma yönlendirildiği ve yatırım riskinin katılımcıda olduğu belirli katkı esasına göre dizayn edildiğinden, sistemin katılımcılara doğru şekilde tanıtımı bir diğer önemli mekanizma olacaktır. Bu sistemde kişilerin bireysel risk ve getiri tercihlerine göre yatırım yapabilme imkanlarının bulunduğuna özellikle dikkat çekilmesi gerekmektedir. Katılımcıların risk ve getiri tercihlerinin doğru bir şekilde ortaya konabilmesi ve katılımcıların uygun emeklilik planlarına yönlendirilebilmeleri için sistemin tanıtımında fonların risk yapıları, yatırım stratejileri, gibi yatırım kararı verilmesine etki edecek hususların ayrıntılı olarak açıklanmasına dikkat edilmelidir. Hazırlanan tanıtım dökümanları, katılımcının karar vermesini etkileyebilecek tüm bilgileri içermek suretiyle katılımcıya sunulmalıdır. Bu konuda emeklilik planlarının ve emeklilik fonlarının tanıtımını yapacak bireysel emeklilik aracılarına önemli bir rol düşmektedir. Bu aracıları istihdam edecek emeklilik şirketlerinin de bu aracılar üzerinde etkili bir gözetim sağlamaları gereği açıktır.

Kamunun aydınlatılmasında bir diğer nokta, emeklilik yatırım fonlarının getirilerini doğru bir şekilde açıklamaları olacaktır. Bu konuda  SPK tarafından hazırlanan performans sunum standartlarına ilişkin düzenlemelere uyulması ve fonların performanslarının objektif kriterlere göre katılımcılara açıklanması büyük önem taşımaktadır.
 
Burada özellikle katılımcıların fon paylarına ilişkin kayıtların Takasbank’ta tutulacak olması sistemin şeffaflığını ortaya koyan önemli bir husus olarak vurgulanabilir. Bu sistemde katılımcının hangi fonda ne kadar tutarda birikimi olduğunu ve bu birikim karşılığında kaç adet fon payının bulunduğunu Takasbank’ı aramak suretiyle her an öğrenmesi mümkün bulunmaktadır.

Elbette özel sektör tarafından hizmet sunulması esas olduğundan ve sistemin daha güvenilir ve kaliteli bir hizmet sunabilmesi açısından belirli bir maliyet olması da doğaldır. Bununla birlikte bireysel emeklilik sisteminde yapılabilecek kesintiler belirli esaslara bağlanmıştır. Katılımcının bireysel emeklilik sistemine ilk kez katılması sırasında veya yeni bir bireysel emeklilik hesabı açtırması halinde belirli bir giriş aidatı alınabilecektir. Ayrıca; katkı payları üzerinden azami %8 oranını aşmamak kaydıyla, yönetim gideri kesintisi,  fonun net varlık değeri üzerinden hesaplanan günlük azami % 0,010 (yüzbindeon) oranında fon işletim gideri kesintisi, katkı payı ödenmesine ara verilmesi veya yasal bildirimler ve sunulan standart hizmetler dışında emeklilik sözleşmesinde tanımlanmış özel hizmetlerin talep edilmesi halinde mevzuatta öngörülen ilkeler çerçevesinde kesinti yapılması mümkündür.

Ancak burada katılımcıya yansıyabilecek kuruluş, yapılanma ve faaliyet ile ilgili giderlerin uzun vadede katılımcıların sistemden elde edeceği getirilerden fazla olması, sistemin etkinliğini azaltabileceğinden, sistemin maliyet yapısına ilişkin denge noktaları üzerinde hassasiyetle durulmalıdır. Ayrıca bu noktada şirketlerin maliyetleri katılımcıların yararına düşürmeleri yönünde dahi olsa piyasa etkinliğini bozucu bir ücret rekabetine girilmemesi gerektiği, özellikle vurgulanması gereken bir konudur.

KASIM 2003