GİRİŞ

Sosyal Sigortalar kurumu ülkemiz nüfusunun yaklaşık %50(sine günün 24 saati sağlık ve sigortacılık hizmeti veren ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşudur. 1946 yılında kurulan Kurum, işçilerin ve ailelerinin sosyal güvenliğini sağlamaktadır. Sosyal Sigortalar Kurumu’nun finansal yapısı, erken emeklilik, prim karşılığı olmayan ödemeler vb. nedenlerle bozulmuştur.  Çalışmamız Kurumun temel sorunlarını, ve Kurum’da gerçekleştirilen yeni yönetim uygulamalarını ve Kurum’un sorunlarına temel çözüm yaklaşımlarını incelemektedir.

I- SOSYAL SİGORTALAR KURUMU’NUN TEMEL SORUNLARI

Kurum’un temel sorunu bütçesinin sürekli açık vermesidir. Kuşkusuz bunda geçmiş dönemlerde çıkartılan ve sosyal sigortacılık ilkeleri ile bağdaşmayan erken emeklilik, prim karşılığı olmayan ödemeler, borçlanma kanunları gibi uygulamaların etkisi büyüktür. Aşağıda kısaca bu uygulamalara yer verilmiştir.

A- ERKEN EMEKLİLİK UYGULAMASI

Erken emeklilik uygulaması sosyal güvenlikte yaşanan krizin başlıca nedenlerinden bir tanesidir. Emeklilik yaşı ile ilgili tartışmaların yoğun olarak sürdüğü ülkemizde, emeklilik yaşındaki düşüklülük, SSK’nın aktüaryal dengesini olumsuz etkilemiştir. Yıllar itibariyle Sosyal Sigortalar Kanununda emeklilik koşullarında yapılan düzenlemeler tablo 1’de gösterilmiştir.

Kanun No	Yürürlük Tarihi	Emeklilik Yaşı	Hayatta Kalma Ümidi (*)	En Az Sigortalılık Süresi	En Az Prim Ödeme Gün Sayısı
5417	1.4.1954	Kadın 60 Erkek 60	41.04 38.82	25 25	Yılda Ort. en az 200 gün
6391	1.4.1954	Kadın 60 Erkek 60	46.10 42.90	25 25	5.000 5.000
6900	1.6.1957	Kadın 60 Erkek 60	48.80 45.60	25 25	5.000 5.000
506	1.3.1965	Kadın 55 Erkek 60	54.82 51.66	25 25	5.000 5.000
1186	1.3.1969	Kadın  - Erkek  -	57.00 53.90	25 25	5.000 5.000
1992	26.5.1976	Kadın - Erkek -	62.59 57.28	20 25	5.000 5.000
3246 (**)	10.1.1986	Kadın 55 Erkek 60	67.04 62.19	- -	5.000 5.000
3774	20.2.1992	Kadın - Erkek -	69.50 64.90	20 25	5.000 5.000
4447	8.9.1999	Kadın 58 Erkek 60			7.000 7.000

(*) Ortalamalar sıfır yaş grubundan başlanarak hesaplanmıştır.
(**) 20.2.1992 tarihli ve 3774 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.

20.02.1994 tarih ve 3374 sayılı Kanunla emeklilik için yaş sınırı kaldırılmıştır. Bu durum erkeklerin 43, kadınların 38 yaşında emekli olmalarına imkan tanınmıştır. Hatta 1.4.1981 tarihinden itibaren 506 sayılı Kanunda 18 yaşından önceki hizmetlerin yıl olarak sayılmaması şeklinde yapılan değişiklikten önce sigortalı çalışması olan yukarıda belirtilen 3374 sayılı yasa hükmünden de yararlanarak 43 ve 38 yaşından da önce emekli olabileceklerdir. Tüm bunlarla beraber yapılan düzenlemelerin, hayatta kalma umudundaki artışa rağmen yapıldığı dikkat çekmektedir. Oysa ekonomik ve sosyal göstergeleri ülkemize göre daha düşük düzeyde olan ülkelerde bile emeklilik yaşı aşağıda görüldüğü gibi 38 – 43 yaşın çok üzerindedir. Nihayet 4447 sayılı Kanunla erken emeklilik uygulamasına son verilmiştir. Ancak kademeli geçiş uygulaması nedeniyle erken emeklilik uygulamasının etkileri 2050 yılına kadar devam edecektir. Tablo 2’de çeşitli ülkelerde uygulanan emeklilik yaşı gösterilmiştir. 

Emeklilik koşullarının kolaylaştırılması ile Kurumların pasif sigortalı sayısındaki hızlı artışa karşılık, aktif sigortalı sayılarının yeterli derecede artırılamaması sonucu aktif/pasif sigortalı dengesi bozulmuştur. Örneğin, SSK’da 1975 yılında bir pasif sigortalıya karşılık 6.2 aktif sigortalı prim öderken bugün bu oran 1.7’ye düşmüştür. Sağlıklı bir sosyal sigorta kurumunun aktif/pasif sigortalı dengesi 4 çalışanın bir emekliyi finanse etmesi şeklinde ifade edilmektedir.

B-BORÇLANMA KANUNLARI( SİGORTA HİZMET AFFI KANUNLARI)

Borçlanma,  sosyal sigortalara, kanunla kurulu emekli sandıklarına, Bağ-Kur’a tabi olmaksızın ve bir hizmet akdine dayanarak geçen hizmetlerin, uzun vadede sigorta primleri ödenmek suretiyle değerlendirilmesi ve sigortalılık süresine eklenmesidir. Borçlanmalar bir nevi af niteliğini taşımaktadır. 1969 yılında çıkan borçlanma Yasası ile yıllarca kaçak çalışmış ya da hiçbir yerde çalışmamış bir sigortalı, on yıl öncesinin primi üzerinden on yıllık süre itibariyle borçlanabilmiş ve bu borcu beş yılda ödemiş ve emekli olmuş, bu şekilde Kurumu büyük zararlara uğratabilmiştir. Diğer yandan borçlanılan sürelerin belgelerinin sahte olduğuna da dikkat çekilmektedir. Örneğin 1990 yılının primi 20,000 Tl. olsun. Bu durumda kişinin yıllık prim borcu 240.000 on yıllık prim borcu ise 2.400.000 TL. olacaktır. Ki 1186 sayılı kanunla bunun da beş yıl içerisinde taksitler halinde ödenmesi gibi  garip bir uygulama getirilmiştir.Borçlanma Yasaları ile ödenen primler emekli maaşı olarak iki-üç ay içerisinde geri alınabilmektedir. Borçlanma Kanunları SSK’yı olumsuz yönde etkilemesine karşın bu kanunları çıkartılmaya, özellikle seçim zamanlarında çıkartılmaya devam edilmiştir. Günümüze kadar 3’ü genel hizmet borçlanması olmak üzere 11 borçlanma Kanunu çıkartılmıştır.

C- PRİM KARŞILIĞI OLMAYAN ÖDEMELER

Sosyal sigortacılıkta sürdürülebilirlik ve etkinlik alınan primlerle verilen aylıklar arasında etkin korelasyonun kurulabilmesine bağlıdır. Primi alınmayan bir riskin, yardım olarak karşılanması aktüaryal dengeleri bozmaktadır.  SSK’da başta sosyal yardım zammı olmak üzere, özürlü çocuklara verilen yardımlar, isteğe bağlı sigortalılara emekliliklerinde sağlık yardımı sağlanması gibi bir çok prim karşılığı olmayan ödeme bulunmaktadır.

1- Sosyal Yardım Zammı Uygulaması

Sosyal sigortacılıkta nimet-külfet dengesi gereği, verilen sigorta hizmetinin karşılığı prim olarak alınır. Nitekim SSK kısa vadeli sigorta kolları olan 1) İş kazası, meslek hastalığı, 2) Hastalık, 3) Analık sigorta kollarının, 4) Malullük, yaşlılık, ölüm sigorta kollarından sayılan her bir madde için prim almaktadır.

Öte yandan 1977 yılından bu yana SSK’ndan gelir ve aylık almakta olanlara, aylık ve gelirlerine ek olarak her ay prim karşılığı olmayan, Sosyal Yardım Zammı adı altında ödemede bulunulmaktadır. Bu ödeme SSK tarafından karşılanmaktadır. Bu hüküm 506 sayılı Kanununun EK 24. Maddesinde düzenlenmiştir.

Bu uygulama ilk kez 1977 yılında yakacak yardımı adı altında emeklilerin daha sonraki emekli aylıklarından kesilmek üzere ayda 750 lira avans olarak ödenmesi ile başlamıştır. Ancak daha sonra bu ödemenin emekli aylıklarından kesilmesinden vazgeçilmiştir. Ancak ödemeye sosyal yardım zammı adı altında devam edilmiştir.

Sosyal yardım zammı ödemelerinin Kurum için ne gibi bir sorun oluşturduğu aşağıdaki tablonun incelenmesinden anlaşılabilir.

Yıllar	Sosyal Yardım Zammı	Aylıklar Zammı	Toplam	SYZ'nin Top. Aylık  Ödemeleri İçindeki Payı
1987	335.022	519.581	854.603	39
1988	724.918	1.149.541	1.874.460	38
1989	1.258.880	1.937.942	3.196.823	39
1990	2.760.410	3.488.652	6.249.062	44
1991	5.528.381	6.744.729	12.273.110	45
1992	10.838.018	12.437.562	23.775.580	47
1993	21.062.576	21.308.869	42.371.445	50
1994	47.589.395	32.681.168	80.270.563	59
1995	98.773.803	57.656.092	156.429.896	63
1996	115.680.093	227.881.700	343.561.793	34

Kaynak: SSK Genel Müdürlüğü; 1996 Faaliyet Raporu.

Tablonun incelenilmesinden de anlaşılacağı üzere sosyal yardım zammı ödemeleri son yıllarda büyük bir artış göstermiş, 1995 yılına gelindiğinde ödemeler aylıkların % 63’üne ulaşmıştır. Öte yandan 1996 yılında emekli aylıklarında yapılan artışların katsayı ve gösterge artışlarıyla sağlanması sebebiyle 1996 yılında sosyal yardım zammının toplam aylık ödemeleri içindeki payı % 34 seviyesinde gerçekleşmiştir.

Sosyal yardım zammı, 27.04.1995 tarih ve 95/6776 sayılı kararnameyle (R.G. 5.5.1995/No: 22278) 4.690.000.-TL. olarak belirlenmiştir.

Oysa SSK bu dönemde asgari ücretten emekli birine ancak 930.000.-TL. maaş vermekteydi. Bu maaşı verebilmek için asgari ücretliden çalıştığı sene içerisinde işçi ve işveren payları toplamı olarak yaklaşık 1,5 milyon TL. prim almaktaydı. Oysa bir kuruş bile vermeden bu maaşın yaklaşık beş katı sosyal yardım zammı olarak veriliyordu.
Sosyal yardım zammı 4447 sayılı Kanunla da dondurulmuştur.

2- Özürlü Çocuklara Yapılan Prim Karşılığı Olmayan Ödemeler

6.6.1997 tarihli, 23011 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak aynı tarihte yürürlüğe giren, bazı kanunlarda değişiklik yapılmasına ilişkin KHK / 572 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin, 21 inci maddesi ile 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununa eklenen Ek-37 nci maddede;

 "Sigortalılar ve Kurumdan sürekli işgöremezlik geliri, malüllük veya yaşlılık aylığı almakta olanların geçindirmekle yükümlü oldukları zihinsel, bedensel, ruhsal ve duygusal özürü bulunan çocukları ile Kurumdan haksahibi olarak gelir veya aylık alan aynı durumdaki çocuklardan, Kurum sağlık tesisleri sağlık kurulu raporu ile resmi veya özel eğitim merkezlerine gönderilenlerin gelişim ve eğitimine ilişkin yardımların, Bütçe Uygulama Talimatında belirtilen esas ve miktarlarda Kurumca sağlanacağı"

3- İsteğe Bağlı Sigortalılara Emekliliklerinde Sağlık Yardımı Verilmesi

İsteğe bağlı sigortalı olan kişiler , kanunun kendilerine tanıdığı haktan yararlanıp % 20 oranında malullük, yaşlılık ve ölüm sigorta kollarına prim ödemekte, ancak emekliliklerinde kendilerine ve ailelerine zorunlu sigortalıların ailelere tanınan sağlık yardımlarından faydalanmaktadır.İsteğe bağlı sigortaya prim ödeyenler çalışmamaları gerektiği halde kaçak çalışmaktadırlar. Sağlık yardımlarını ise, çoğunlukla yeşil kart üzerinden sağlamaktadırlar. Bugün ülkemizde 10.000.000’u geçkin yeşil kart sahibi vatandaş bulunmaktadır.Bu uygulama ile de prim karşılığı alınmadan, edim-karşı edim ilkesine uygun düşmeyen bir hizmet verilmektedir.  Diğer bir deyişle Kurumun aldığı prim, verdiği hizmet karşısında düşük kalmaktadır.

II- SOSYAL GÜVENLİKTE TEK ÇATI UYGULAMASI VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI

Sosyal güvenlikte tek çatı uygulamasının gerçekleştirilebilmesi için Bağ-Kur, SSK ve T.C. Emekli Sandığı arasındaki norm ve standart farklılıklarının kaldırılması gerekmektedir. Her üç sosyal güvenlik kuruluşunda primlerin alınmasından, sosyal sigorta yardımlarının verilmesine kadar bir çok alanda farklı uygulamalar mevcuttur. Belirtilen farklılıklar zaman zaman özellikle Bağ-Kur sigortalılığından SSK sigortalılığına kaçışa  ve suistimallere yol açmaktadır. Hem bürokrasinin azalması, hem de vatandaşın memnuniyetinin arttırılması ve suistimallerin önlenmesi açısından sosyal güvenlik kurumlarının tek çatı altında toplanması yararlı bir uygulama olacaktır.

Gündemde olan bir diğer konu genel sağlık sigortasıdır. Burada en önemli nokta genel sağlık sigortasında primi devletçe sağlanacak geliri yetersiz kimselerin  tespiti konusudur. Konu ile ilgili çalışmalar Bakanlığımızda sürmektedir.

A- KURUM HİZMETLERİNİN TAM OTOMASYONA GEÇMEMİŞ OLMASI VE VATANDAŞIN KURUM HİZMETLERİNE BAKIŞ AÇISININ OLUMSUZLUĞU

Kurum hizmetlerinin yakın zamana kadar  tam otomasyona geçmemiş olması nedeniyle sosyal sigortacılık alanında suistimaller yaşanmaktaydı. Diğer yandan  vatandaşın başta sağlık hizmetleri olmak üzere Kurum hizmetleri bakış açısının olumsuzluğu da  Kuruma kayıtlılık oranını düşürebilmekteydi.

III- SOSYAL SİGORTALAR KURUMU’NUN KURUMUN UYGULAMADAN KAYNAKLANAN SORUNLARINA YÖNELİK OLARAK YAPTIĞI REFORMLAR

SSK  gerek bürokrasiyi azaltmak, gerekse müşteri memnuniyetini arttırmak ve suistimallerin önüne geçmek üzere 2002 yılında e- sigorta ve internetteki sanal sigorta müdürlüğü www.ssk.gov.tr projelerini  uygulamaya sokmuştur. Ayrıca Kurumun sağlık ve sigortacılık tesislerinde  toplam kalite yönetimi uygulamaları başlatılmıştır. Aşağıda kısaca bu uygulamalara yer verilmiştir.

A- SANAL SİGORTA MÜDÜRLÜĞÜ PROJESİ www.ssk.gov.tr

Sosyal Sigortalar Kurumu'nun erişim sayfası çağımızın gereklerine uygun olarak, bürokrasiyi azaltacak ve kişilerin sosyal güvenlikle ilgili soru ve sorunlarına cevap bulabilmek amacıyla yapılandırılmıştır.

Vatandaşlarımızın günlerini toplatmak, sigortalı çalışıp çalışmadıklarını, ne zaman emekli olacaklarını, emekli iseler o ayki aylık miktarlarını öğrenmek, mevzuat ile ilgili sorularına cevap bulmak, form ve dilekçelere ulaşmak, sigortalı çalışmaya başladıklarında kendilerini Kuruma bildirmek, için özellikle sigorta müdürlüklerine uzak yöreler için sigorta müdürlüklerine gitmelerine gerek kalmamış, böylelikle vatandaşın yol, zaman ve emek, sigorta müdürlüklerinde ise memurdan işgücü tasarrufu sağlanmıştır. Sayfaya günde 50.000 tekil ziyaretçi ziyaret etmektedir. Ortalama günlük hit sayısı ise 2.000.000 civarındadır. Sayfanın hizmete açılması ile birlikte günde 50.000 ayda yaklaşık 1.000.000 vatandaşımızın sigorta müdürlüklerine gitmeleri önlenmiştir.

Sigortalı, işveren, emekli ve hak sahipleri ile yurt dışındaki Türk İşçileri mevzuat hakkında bilinçlendirilmiş ve en önemlisi müşteri memnuniyeti sağlanmıştır. SSK'nın web sayfasından hizmet vermesiyle birlikte sigorta müdürlüklerindeki iş yükü %60 oranında azalmış, sigortalılarımızın sigortalı gün dökümlerini almak, ne zaman emekli olacaklarını öğrenmek vb. işlemler için sigorta müdürlüklerine gitmeleri önlenerek yıllık 360 trilyon TL. lik iş gücü tasarrufu sağlanmıştır.

SSK'nın sunduğu hizmeti dünyada ULUSLARARASI SOSYAL GÜVENLİK TEŞKİLATI (ISSA)'ya kayıtlı 306 sosyal güvenlik kuruluşundan sadece, A.B.D., FRANSA ve İTALYA'daki sosyal güvenlik kurumları vermektedir. SSK, bu hizmeti ile Dünya'da sanal sigorta müdürlüğündeki hizmetleri veren 4. sosyal güvenlik kurumu olmuştur.

SSK SANAL SİGORTA MÜDÜRLÜĞÜ PROJESİ  İnterpro 2003 Yılı Ödülleri E Devlet  Ödülünü almıştır. Ayrıca belirtilen proje  TUSİAD tarafından eylül 2002'de düzenlenen e-Avrupa yolunda e-Türkiye devletten bireye en iyi web sayfası dalında 542 kamu kurumu web sitesi içerisinde ikinci olarak "BAŞARI ÖDÜLÜ" almıştır.

B- E-SİGORTA PROJESİ

E- Sigorta projesi sigorta müdürlükleri üzerinde tutulan her türlü bilginin son durumuna merkezden anında Türkiye genelinden ulaşılabilmesini sağlayan, bu özelliği itibariyle sadece SSK için değil, başta Maliye Bakanlığı, DİE, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Çalışma Genel Müdürlüğü, Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü başta olmak üzere işverenlere iş veren kamu ihale makamları vb. için gerekli yönetim bilgilerini içeren geniş kapsamlı otomasyon projesidir. Proje kapsamda 85 sigorta il ve sigorta müdürlüğünün donanım alt yapıları yenilenmiş ve bu donanımlar üzerinde gelişen mevzuata uyumlu yeni programlar merkezden işletilmeye başlanmıştır.Böylelikle prim tahakkuk ve tahsilatları günlük izlenmeye başlanmış, diğer yandan  işverenlerin prim tahakkuk ve tahsilatı ile ilgili işlemlerinin daha kolay ve çabuk yapılması hedeflenmiştir.

C- TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ ÇALIŞMALARI

SSK’da yapılan  ve bürokrasinin azaltılmasına ve müşteri memnuniyetinin arttırılmasına yönelik toplam kalite yönetimi çalışmaları sonucunda 41 hastane ve 64 sigorta müdürlüğü, 1 ilaç fabrikası ve 1 huzurevi ISO-9000 kalite yönetim belgesi almaya hak kazanmıştır.

Yapılan kalite çalışmaları sonucu sigorta işleri genel müdürlüğüne bağlı sigorta müdürlüklerinde işlem süreleri kısaltılmış, müşteri memnuniyeti arttırılmış, arşivler yeniden düzenlenmiş ve standardın istediği şartlar sağlanmıştır. Hedef standardın da ötesinde toplam kalite yönetimine yönelik çalışmalardır.
 
 

Tablonun incelenmesinden de anlaşılacağı üzere işlem sürelerinde büyük düşüşler meydana gelirken, müşteri ve personel memnuniyeti de arttırılmıştır.

19 sigorta il ve sigorta müdürlüğünde müşteri memnuniyeti %66.4’den %84.6’ya personel memnuniyeti ise  %61.6’dan %84.2’ye yükseltilmiştir. Bu müdürlüklerden aylık bağlayanlarda aylık bağlama süresi 43 günden 17 güne, gelen başvurulara cevap 23 günden 10 güne düşürülmüştür. Sağlık karnesi verilmesi için bekleme süresi ise 85 dakikadan ortalama 11 dakikaya düşürülmüştür. Sağlık karnesi verilmede işlem sürelerinin kısaltılmasında iletişim hatlarının iyileştirilmesi kadar, sağlık karnesi için sırada bekleyenlerin evraklarının tamam olup olmadığının kontrolü  ile eksik evrakı olanların evraklarının tamamlattırılması için uyarılarak sırada beklemeleri önlenmiştir. Basit iyileştirmeler büyük zaman tasarrufları sağlamıştır.

Diğer yandan sigorta müdürlükleri tarafından yapılmaması gereken ancak, tam otomasyonun olmaması nedeniyle SSK ile ilişkisi olan kişilerin SSK önlerinde kuyrukta beklemesine neden olan, yeşil kart, pasaport vb işlemlerle ilgili yıllık 4.000.000 kişinin sigorta müdürlüklerinde sıra beklemesini önlemek için ilgili kamu kurumları ile SSK arasında bağlantı kurulup, bilgisayar aracılığı ile bu sorgulamaların yapılabilmesi yönünde çalışmalar devam etmektedir.

SONUÇ

Sosyal güvenlik sistemindeki sorunların çözülebilmesi için öncelikle bundan sonraki yıllarda sosyal sigortacılık ilkelerine ters uygulamaların yasallaştırılmaması gerekmektedir. Diğer yandan sadece mali yapıyı düzeltecek reformlar yeterli değildir. SSK’nın hizmet verdiği sigortalı, emekli hak sahibi, işverenlerin Kurum hizmetlerin memnuniyetinin arttırılmasına yönelik hizmetlere devam edilmelidir. Böylelikle vatandaş memnuniyeti artarken, belirtilen kesimlerin Kuruma kayıtlı olma yönündeki istekleri de artacaktır.
 

MAYIS 2003