1. Giriş

1980’li yıllardan beri iletişimin çok kolaylaşması, dünyayı küçük bir köy haline getirmiştir. Küçülen dünyada, üretim, tüketim, eğitim, ticaret, kısaca yaşamın bir çok yönü  değişmiş, yeni bir şekle bürünmüştür. Şüphesiz bunda en büyük etken bilgi teknolojileridir.

Bir bilginin toplanmasını, bu bilginin işlenmesini, bu bilginin saklanmasını, gerektiğinde herhangi bir yere iletilmesi yada herhangi bir yerden  bu bilgiye erişilmesini, bugün için elektronik, optik vb. tekniklerle otomatik olarak sağlayan teknolojiler bütününü bilgi teknolojileri diye tanımlayabiliriz. ^[1]

Bilgi teknolojileri, üretim faaliyetlerini değiştirmiş; bilgisayar destekli tasarım (BDT/CAD), bilgisayar destekli üretim (BDÜ/CAM), bilgisayar tümleşik üretim (BTÜ/CIM) bugünün en önemli üretim araçları olmuştur.

Bilgi teknolojileri, eğitimi değiştirmiş, yeni bir eğitim pedagojisinden bahsedilmesine sebep olmuş, uzaktan eğitim adıyla zaman ve mekandan bağımsız bir eğitim sistemin kurulmasını  sağlamış, eğitimin yaşam boyu sürecek bir kavram olarak karşımıza çıkmasının temelini oluşturmuştur.

Bu değişimlerin temelinde de bilgi teknolojilerinin önemli bir parçası olan bilgisayarlar ve bilgisayar ağları yatmaktadır. Bilgisayar ağlarının  yaygınlaşması 1980’lerin sonuna rastlamasına rağmen tarihçesi 1960'’ara kadar uzanır. Bilgisayar  ağları, bilgilerin taşınması, izlenmesi, oluşturulması ve yüklenmesini sağlayabilir. Bu bilgiler metin, resim, ses  ve görüntü bilgileri olabilir. Bilgisayar ağları, bilgisayar kaynaklarını ve elektronik nesne paylaşımını  amaçlayarak başlamıştır ve bir iletişim, paylaşım, dayanışma ve ortak çalışma ortamına dönüşmüştür.

Bilgisayar ağları, ticareti de topyekün değiştirmektedir. Bilinen ticaret şekli devam etmekle beraber, artık evden veya ofisten dışarı çıkmadan alış-veriş yapma  yeni bir ticaret şekli olarak yaşamımıza yerleşmektedir.  E-ticaret adıyla bilinen bu yeni ekonomi, bilgi teknolojilerinin bir çok  unsurundan faydalansa da, en büyük faydayı internet sayesinde elde etmektedir.

Bilgisayar ağlarının en büyüğü ve bir anlamda toplamı olan İnternet, parçaları tüm dünyaya dağılmış, dinamik, canlı büyük bir kütüphanedir. Bunun da ötesinde milyonlarca insanın katıldığı bir iletişim, dayanışma ve paylaşım ortamıdır. İnternet, insan tecrübesinin en değerli bilim, düşünce, kültür ve sanat ürünlerinin  çok önemli bir kısmının  elektronik olarak, hızlı, dinamik ve olabildiğince  uygar ve zahmetsiz bir şekilde paylaşımıdır. ^[2]

İnternet, birbirine bağlı ticari ve ticari olmayan dağınık bilgisayar ağları topluluğudur. İnternet’i oluşturan ağlar birbirlerine telekomünikasyon hatlarıyla ve standart iletişim kuralları (protokoller) kullanarak bağlanır.

2. E-ticaret

1960’lı yıllardan beri  özellikle ABD’de Elektronik Veri Alışverişi (EDI) tekniği ile elektronik ticaret yapılmaktaydı. EDI tekniği, işletmelerin bilgisayar sistemleri arasında ticari işlem yapmayı sağlayan, standart dokümanların iletilmesine imkan veren bir tekniktir. Özellikle perakendecilik ve dağıtım sektöründe kullanımı yaygındır. EDI kapalı bir ağ üzerinde gerçekleştirilen bir faaliyettir ve herkese açık değildir. Ayrıca EDI’nin kurulması pahalıdır ve küçük işletmeler için başarılması zordur. İnternetin EDI’ye kıyasla çok ucuz olması, internet üzerinden ticaret yapma fikrini herkes için cazip bir fikir haline getirmektedir.

E-ticaret kavramı, kısaca internet üzerinden ticari işlem yapma olarak tanımlanabilir. Aşağıda değişik kurumların e-ticaret ile ilgili yaptıkları tanımlar verilmiştir.

WTO (Dünya Ticaret Örgütü) e-ticareti, mal ve hizmetlerin üretim, reklam, satış ve dağıtımlarının telekomünikasyon ağları üzerinden yapılması olarak tanımlamıştır. ^[3]

OECD’ye göre e-ticaret, sayısallaştırılmış yazılı metin, ses ve görüntünün işlenmesi ve iletilmesine dayanan, kişileri ve kurumları ilgilendiren tüm ticari işlemlerdir. ^[4]

UN–CEFACT (Birleşmiş Milletler Yönetim, Ticaret ve Ulaştırma Usullerini Kolaylaştırma Merkezi) ise e-ticareti, iş, yönetim ve tüketim faaliyetlerinin yürütülmesi için yapılanmış ve yapılanmamış iş bilgilerinin, üreticiler, tüketiciler ve kamu kurumları ile diğer organizasyonlar arasında elektronik araçlar (Elektronik posta ve mesajlar, elektronik bülten panoları, WWW teknolojisi, akıllı kartlar, elektronik fon transferi, elektronik veri değişimi vb.) üzerinden paylaşılması, şeklinde tanımlamıştır. ^[5]

Türkiye Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu (ETKK)’nun bu  konudaki tanımı şöyledir: bilgisayar ağları aracılığı ile ürünlerin üretilmesi, tanıtımının, satışının, ödemesinin ve dağıtımının yapılmasıdır. Yapılan işlemler, sayısal biçime dönüştürülmüş yazılı metin, ses ve video görüntülerinin işlenmesi ve iletilmesini içerir. Ayrıca, ticari sonuçlar doğuran ya da ticari faaliyetleri destekleyen eğitim, tanıtım-reklam, kamuoyunu bilgilendirme gibi amaçlar için elektronik ortamda yapılan işlemler de elektronik ticaret kapsamında değerlendirilmektedir. ^[6]

Yukarıdaki tanımlardan anlaşılacağı üzere e-ticaret sadece internet ile gerçekleşen bir ticaret şekli değildir. Kapalı ağlarda gerçekleştirilen ticaret (EDI) e-ticaret olduğu gibi, televizyon, telefon veya benzeri elektronik cihazlarla yapılan ticaret de e-ticarettir. Ancak e-ticaret işlem hacminin artması ve bütün alanlarda yapılabilir olması internetin yaygınlaşması ile gerçekleşmiştir.

İnternet’in yaygınlığı neredeyse geometrik bir büyüme hızı göstermektedir.^[7] Ancak bu büyümenin internet üzerinden yapılan e-ticaret için de aynen geçerli olduğunu söylenemez.

Gartner Group tarafından 1999 yılında yayınlanan raporlara göre ABD, küresel e-ticaret hacminin %80’ine sahiptir. Bunun en önemli etkenlerinden biri de şüphesiz ABD’nin e-ticarete verdiği devlet desteğidir. ABD yönetimi, 1997 yılından itibaren kamu alımlarının e-ticaret yolu ile yapılması kararını almıştır. ^[8]

ABD’de her 5 işletmeden 3’nün e-ticaret ile tanıştığı rapor edilmektedir. ^[9]

1999 yılında 170 milyar ABD doları olan küresel e-ticaret hacminin, 2004 yılında 8 trilyon ABD doları seviyesine ulaşması beklenmektedir. ^[10]

1999 yılında internette alışveriş yapan 20 milyon tüketici sayısının, 2004 yılında 75 milyona ulaşacağı düşünülmektedir. ^[11]

E-ticaret dört başlığa ayrılarak incelenebilir: ^[12]

1. Firmadan firmaya  e-ticaret,
2. Firmadan tüketiciye e-ticaret,
3. Firmadan yönetime (şirket ve hükümet kuruluşlarına) e-ticaret,
4. Tüketiciden yönetime e-ticaret

E-ticaretin gelişimi konusunda Gartner Group tarafından 2000 yılında yayınlanan bir çalışma, firmadan firmaya işlem hacminin yaklaşık olarak %100 katlanarak yükseleceğini söylemektedir. 2004 yılına kadar firmadan firmaya işlem hacimleri Tablo 1’deki gibi tahmin edilmiştir.  ^[13]

Tablo 1. Firmadan firmaya işlem hacmi tahminleri
 

Yıllar	İşlem Hacmi  (Milyar $)
1999	145
2000	403
2001	953
2002	2180
2003	3950
2004	7290

E-ticaretin %80’lik kadar bir bölümü firmadan firmaya şeklinde gerçekleşmektedir. %20’lik bölümü ise firmadan tüketiciye e-ticaret biçimindedir. Bu da, daha çok seyahat, eğlence, kumar, finans hizmetleri, haber, e-posta ve eğitim gibi alanlarda oluşmaktadır. Nesnel ürün satışı olarak ise, kitap, CD, elektronik ve bilgisayar parçaları  en büyük paya sahiptir. Şekil 1, ülkeler bazında e-ticarete konu alanları göstermektedir.

OECD rakamlarına göre kumar ve finans sırasıyla en çok e-ticareti yapılan alanlardır. Bu alanlardaki e-ticaret hacmi, 2005 yılına kadar ortalama 8 kat artacaktır. Seyahat hizmetlerinde bu artış oranının 20 kat fazla olacağı tahmin edilmektedir. Benzer bir patlamanın da kitap satışlarında olması beklenmektedir. En yüksek artışın ise gıda sektöründe olacağı düşünülmektedir. Bunun sebebi ise, bu alanda e-ticaret hacminin henüz düşük olmasıdır. ^[14]

OECD düzenli olarak yayınladığı raporlarda, üye ülkelerin internet ve e-ticaret ile ilgili tutumlarına ait istatistikleri vermektedir.. Şekil 2, OECD üyesi ülkelerin, 10 veya daha fazla personel istihdam eden işletmelerinin, internet kullanımı ve internet üzerinden ticaretlerine ilişkin bilgi vermektedir. Şekil 3 de, 2000 yılı itibari ile bazı ülkeler için bireysel internet kullanım oranlarını ve internet üzerinden mal veya hizmet siparişi oranlarını göstermektedir. Her iki grafikten de  Finlandiya, İsveç ve Danimarka’da gerek firmalar arası gerek bireysel olarak internet kullanım oranlarının ve internet üzerinden ticaret yapma oranların gelişmiş olduğunu görmekteyiz. Yine grafiklerden, İtalya ve Türkiye’de internet kullanımı oranının ve internet üzerinden ticaretin hayli düşük seviyelerde  olduğunu öğrenmekteyiz

E-ticaretin toplam ticaret içerisindeki payı her geçen gün artmaktadır. E-ticaretin,  1998 yılında toplam perakende satış içerisindeki payı  %0.5  (Kanada, Fransa, Finlandiya, Almanya, Japonya, İngiltere,  ABD rakamları) iken , 2005 yıllarında %15’lere çıkacağı tahmin edilmektedir. Bir başka tahmin de, e-ticaret satışlarının toplam kredi kartı ile alışverişlere oranının %3’lerden, 2005 yıllarında  %54’lere çıkacağıdır. ^[15]

JCO’nun(Japan Cabinet Office) 2001 yılındaki bir raporuna göre, Japonya’da firmadan müşteriye e-ticaret yapanların oranı yaklaşık olarak %10 iken, firmadan firmaya e-ticaret yapanların oranı ise %19’dur. Gelecek üç yıl içerisinde e-ticaret yapmayı planlayan firmaların %11’i firmadan müşteriye şeklinde düşünürken, %17 gibi bir kısımda firmadan firmaya e-ticaret yapabileceklerini belirtmişlerdir. %42’lik bir kısım ise e-ticaret yapmayı planlamadıklarını belirtmişlerdir. ^[16]

Forrester Research şirketinin 1999 yılı verilerine göre yaptığı tahminlerde, 1999 yılında gerçekleşen e-ticaretin üçte biri müşterilere satış amaçlıdır. 2003 yılında, işletmeler arası       e-ticaretin doğrudan müşterilere yapılan satışların 10 katına ulaşacağı tahmin edilmektedir. ^[17]

eMarketer’s’in 2000 yılındaki bir raporuna göre, dünyadaki toplam e-ticaretin %69’u ABD tarafından gerçekleştirilirken, diğer ülkeler %31’lik bir dilimi paylaşmaktadır. Aynı raporda e-ticaretin ABD tarafından gerçekleştirilecek payının, 2001 yılında %68.4, 2002 yılında %64.9 ve 2003 yılında %59.5 olacağı tahminine yer verilmiştir. ^[18]

3. Türkiye’deki Durum

Türkiye’de e-ticaretin gelişimi 1998 yılında ivme kazanmaya başlamıştır. Ama hala emekleme aşamasında olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Bunun en önemli sebebi de Türkiye’de bilgisayar sahipliği ve internete erişim oranının gelişmiş ülkelere göre çok düşük olmasıdır. Bu oran arttıkça e-ticaret işlem hacmi de mutlaka artacaktır.

Bu bölümde Ulaştırma Bakanlığı TUENA (Türkiye Ulusal Enformasyon Altyapısı Ana Planı Hazırlama) projesi raporundan alınan bilgilere ve ETKK(Türkiye Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu) çalışmalarına yer verilecektir.

TUENA, bilgi teknolojilerinin geliştirilmesi ve bilgi toplumuna geçişin  sağlanabilmesi için bir politika oluşturulması amacı ile gerçekleştirilmiştir. TUENA projesi 1997 yılı nisan ayında başlamış ve 1998 yılında neticelendirilmiştir.

TUENA sonuçlarına göre, Türkiye’de toplam bilgisayar sayısı 1179601’dir. Bu bilgisayarların yaklaşık %97’si kişisel bilgisayarlardır. Ülkede 100 kişi başına düşen bilgisayar sayısı yaklaşık olarak 1.75’dir. Kentlerde(nüfusu 20000 ve üzeri olan yerleşim birimleri kent olarak tanımlanmıştır) evinde bilgisayarı olanların  oranı  %6.5 ve internet  bağlantısı olanların oranı %1.2’dir.  İşyerinde  bilgisayarı olanların oranı %11.3 ve internet bağlantısı olanların oranı %1.9’dur.  ^[19]

Aynı çalışmada, ulusal bilişim altyapısı üzerinden hangi hizmetlere talebin yoğun olacağı konusunda fikir edinebilmek için 11 adet soru sorulmuş Tablo 2’deki sonuçlara ulaşılmıştır. ^[20]

Tablo 2. Ulusal bilişim altyapısından beklenenler
 

1. Telefon, vergi, su vs borcu öğrenmek ve ödemek 2. Dilekçe vermek, cevap almak    3. Rezervasyon yapmak, bilet almak 4. Bilgi alışverişinde bulunmak 5. Film/müzik ve diğer sanatsal etkinlikler 6. Tartışmalara, oylamalara katılmak 7. Lise/üniversite diploması/kurs belgesi almak 8. Kütüphane, müze ve sanat galerilerine ulaşmak 9. Eşya görüp satın almak 10. Banka/borsa işlemleri yapmak 11. İş başvurusunda bulunmak

%82.6 %75.5 %73.5 %73.2 %73.2 %69.6 %66.8 %64.9 %62.0 %58.5 %57.2

Bilişim altyapısı ulusal planı ile ilgili çalışmalar yapılırken, yine ulusal e-ticaret politikaları üzerine de çalışmalar yapılmıştır. ETKK bu çalışmaların ürünüdür. Türkiye’de  "Elektronik Ticaret Ağının" tesis edilmesi ve elektronik ticaretin yaygınlaştırılması amacıyla, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu'nun (BTYK) 25 Ağustos 1997 tarihli toplantısında bir çalışma gurubu kurulması kararlaştırılmıştır. Bu gurubun  yapacağı çalışmalarda koordinatörlük görevi Dış Ticaret Müsteşarlığı'na, sekreterya görevi de TÜBİTAK'a verilmiştir. Bu Karar uyarınca, Dış Ticaret Müsteşarlığı'nın başkanlığında ilgili kuruluşların katılımıyla oluşturulan Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu'nun (ETKK) ilk toplantısı 16 Şubat 1998 tarihinde yapılmış ve ETKK bünyesinde hukuk, teknik ve finans çalışma grupları oluşturulmuştur. BTYK'nın 2 Haziran 1998 tarihli toplantısına anılan çalışma gruplarının hazırladığı finans, teknik ve hukuk raporları sunulmuştur. Bu raporlara ilişkin alınan kararlarda Türkiye’de elektronik ticaretin geliştirilmesine ilişkin devletin uzun vadeli dört temel görevi belirlenmiştir: ^[21]

1. Gerekli teknik ve idari alt yapının kurulmasını sağlamak,
2. Hukuki yapıyı oluşturmak,
3. Elektronik ticareti özendirecek önlemleri almak,
4. Ulusal politika ve uygulamaların uluslararası politikalar ve uygulamalarla uyumunu sağlamak.

1.  KOBİ’ler  e-ticaret için özendirilmeli ve desteklenmeli,
2.  İletişim hizmetleri en düşük fiyatlarla sunulmalı,
3.  Devlet  kamu görevlerini yürütürken e-ticaret uygulamalarına örnekler oluşturmalı, öncü görevini üstlenmeli.

KOBİNET benzeri bir kamu çalışması da “Ankara Ticaret Noktası” projesidir. “Ticaret Noktaları Programı”, BM/UNCTAD tarafından 1992 yılında başlatılan “Ticarette Etkinlik Programı” nın en önemli projelerinden biri olup amaçları şunlardır:

1. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin ve az gelişmiş ülkelerin uluslararası ticarete katılım düzeylerini yükseltmek
2. Ticaretle ilgili sorunlara çözüm bulmada modern bilgi teknolojilerini kullanma konusunda uluslararası bilinci artırmak
3. Uluslararası ticareti engelleyici aşırı düzenleme ve bürokrasiden kaynaklanan ticari işlem maliyetlerini azaltmak

Türkiye’de ticaret noktaları programına ilişkin çalışmalar 1994 yılında başlamıştır. İGEME(İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi) 1996 yılından beri, ulusal koordinatör olarak, bu çalışmaları sürdürmektedir. Ankara Ticaret Noktası, Haziran 1999'da UNCTAD(UN Conference on Trade and Development-Birleşmiş milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı)'dan işlevsel sertifikası alarak GTPNet(Global Trade Point Network-Küresel Ticaret Noktası Ağı)'de yer almaya başlamıştır.Merkezi Avustralya'dan İsviçre'ye taşınan GTPNet, 2001 yılı içinde yeni bir yapılanma sürecine girmiştir. Yeni sistemle birlikte Ticaret Noktalarına verilen yeni yükümlülükler çerçevesinde, ülke bazında firma bilgilerinin bulunduğu veri tabanlarının oluşturulması kararlaştırılmıştır.Ankara Ticaret Noktası'nda gerçekleştirilen çalışmalarla toplam 35000 şirkete duyuru yapılmış ve 4500 şirket sisteme kaydettirilmiştir. ^[24]
 
Kamu alanında bu çalışmalar olurken özel sektörde de elbette çalışmalar olmaktadır. Finans kesimi e-ticaret uygulamalarında başarılı örnekler vermektedir. Bir çok banka; internet bankacılığı ve telefon bankacılığı çalışmalarını başarı ile sürdürmektedir. Nesnel ürün alanında e-ticaret henüz emekleme aşamasında olsa da, bu alandaki çalışmalar da gittikçe artmaktadır. Bilet, elektronik parçalar, çiçek, CD, kitap, giyim eşyası, hobi ürünleri, e-ticareti daha çok yapılan ürünlerdir.

4. Sonuç

Yeni bir ticaret şeklinin oluşmasını sağlayan e-ticaret, önümüzdeki yıllarda herkesin tanıdığı bir kavram olacaktır. Uzmanlar, bugünden bu yeni ekonominin hazırlıklarını yapmaktadırlar. İnternet üzerinden ticaretin vergilendirilmesi nasıl olacak, güvenlik nasıl sağlanacak, yapılan işlemlerin hukuki boyutu nasıl düzenlenecek, vb sorulara cevaplar bulunmaya çalışılmaktadır.

E-ticaret, bazı meslek gruplarına –bilgi teknolojileri ile ilgili- olan ihtiyacın daha da artmasına sebep olacak, ve bazı ara elamanlara olan ihtiyacı da kaldıracaktır. Ancak hepsinden önemlisi, bu yeni ekonomide istihdam edilecek işgücü nitelikli işgücü olacaktır.

İşletmeler arasındaki rekabetin  daha da artacağı önümüzdeki yıllarda ayakta kalmayı isteyen kuruluşlar, kendilerini bu yeni ekonomiye hazırlamalıdırlar. Aksi takdirde, fiziksel olarak küçük işletmelerin dahi bir çok büyük işletmeyi saf dışı ettiğine tanık olabiliriz.
 

Kaynakça
· AKGÜL Mustafa, İnternet: Olanaklar, Araçlar ve Yöntemleri, http://www.bilkent.edu.tr/kemer/kemer1.html
· Ankara Ticaret Noktası, http://www.igeme.org.tr/TUR/IGEME/atn.htm
· CEYHUN Yurdakul, ÇAĞLAYAN M. UFUK, Bilgi Teknolojileri Türkiye için Nasıl Bir Gelecek Hazırlamakta, İşbankası  Kültür Yayınları, Yayın no: 361, Anlara, 1997, s. 16-17
· Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu, http://www.etkk.gov.tr/genel.htm
· ETTK, http://www.e-ticaret.gov.tr/ETK/tarihce.htm
· GATES Bill, Önümüzdeki Yol, Çevirenler: DAVUTOĞLU  Esra, ERDAL Alper, Arkadaş Yayınları, Ankara, 1999, s. 108
· AKIN H. Bahadır, girişimcilik ve Küçük İşletmeler Açısından elektronik Ticaret:Kavramlar, Öneriler, Örnekler, http://www.stratejiyonetim.com/eticaretvekobiler.htm
· KOBİNET, http://www.kobinet.org.tr/hizmetler/e-ticaret/e-ticaret-kutuphanesi/ba3.html
· KOBİNET, http://www.kobinet.org.tr/hizmetler/e-ticaret/e-ticaret-kutuphanesi/bb1.html
· OECD, Information Technology Outlook, 1997
· OECD, The Latest Offficial Statistics on Electronic Commerce: A Focus  on Consumers’ Internet Transactions,2001
· OECD,The Economic and Social Impacts of Electronic Commerce, Preliminary Findings and Research Agenda, 1998
· T.C. Ulaştırma Bakanlığı, TUENA, Durum Saptaması ve Dünyadaki Eğilimler İş Paketleri Yönetici özeti, 1998
· TÜBİTAK-BİLTEN, 1999, Türkiye için Elektronik Ticarete Geçiş Durum Değerlendirmesi, Pilot Uygulama Projesi Raporu, Ankara
· BOZKURT Veysel, Elektronik Ticaretin Ekonomik ve Sosyal Boyutu, Bilgi Toplum, Sayı:2, 1999, s. 50

NİSAN 2003