Son yıllarda hızlanan küreselleşme süreciyle birlikte artan uluslararası rekabet ekonomik ve sosyal hayatı olduğu gibi, iş piyasasını da yakından etkilemiş; istihdam ve işsizlik sorunlarının giderek ağırlaşmasına neden olmuş; bu sorunların çözümü için yeni istihdam türleri ve politikaları giderek önem kazanmaya başlamıştır.

İş ve işçi bulmaya aracılık hizmetleri de bu değişim sürecinden payını almıştır. 20. yy.’ın başlarında işgücünün sömürüsünü önlemek amacıyla, iş ve işçi bulmaya aracılık hizmetine getirilen devlet tekeli ilkesi, günümüzün dinamik iş piyasasında sorgulanmaya ve kamu istihdam kurumlarının yanısıra özel istihdam büroları da yaygınlık kazanmaya başlamıştır. Kamu istihdam kurumlarının işlevlerini tamamlayan özel istihdam büroları artan işsizlik sorunu, işletmelerin değişen piyasa koşularına uygun hareket etmesi gereği ve nitelikli işgücü talebi karşısında önemli bir rol üstlenmiştir.

Özel istihdam büroları günümüzde gerek iş ve işçi bulmaya aracılık konusunda, gerek işgücüne eğitim veya yeniden eğitim verilmesi konusunda iş piyasasında büyük bir boşluğu doldurmaktadır. Özel istihdam büroları türlerinden olan geçici istihdam büroları (temprorary employment agencies) ise, özellikle 1990’lı yıllardan itibaren nitelikli çevre işgücünün temininde önemli bir rol oynamaktadır.

Geçici İstihdam Bürolarının Artan Önemi

 Geçici istihdam büroları (GİB), ulusal  yasalar altında işçi devşiren, bu işçiye karşı sorumlulukları olan, işçiyi kullanıcı olan üçüncü taraf için elverişli hale getiren ve kullanıcı olan üçüncü tarafla da sözleşme imzalayan bir özel istihdam kurumudur ^{(1 )}. Bir başka ifadeyle GİBları, müşterilere (üçüncü tarafa) özel niteliklere sahip ve geçici süre için işçi temin eden özel istihdam kurumlarıdır. GİBları, üçlü bir ilişkiyi de beraberinde getirmektedir. GİBları geçici iş arayanlar ile geçici eleman arayanlar arasında aracılık yapmakta; bu nedenle hem müşterisi olan işverenin gözetiminde çalışacak işçi ile, hem de söz konusu işçinin çalışmasını gerçekleştireceği işveren ile sözleşme yapmaktadırlar. Ancak hukuki açıdan işçinin asıl işvereni, geçici istihdam bürosudur ^{( 2 )}. GİBları çalışma yaşamına yeni giren ve sürekli nitelikte bir iş bulmakta zorluk çeken kişiler için iş piyasasında önemli bir atlama taşı olmaktadır. Geçici çalışma, işçi ve işverene birbirlerini tanıma imkanı sağlamaktadır. Bir başka ifadeyle GİBları, işsizlerin iş piyasasına kademeli olarak geçişini kolaylaştırmakta, işsizlik ile sürekli istihdam arasında köprü görevi görmektedirler. Öyle ki geçici olarak istihdam edilenlerin üçte biri, çalıştıkları işyeriyle daha sonra sürekli iş ilişkisine girmektedir  ^{( 3 )} GİBları, özel istihdam büroları içinde en fazla paya sahip olan türdür. GİBlarının iş potansiyeli, diğer tüm özel istihdam büro türlerinin iş potansiyelleri toplamına eşittir ^{( 4 )}.

Günümüzde artık işverenlerin dönemsel ve geçici işgücüne bakış açıları büyük ölçüde değişmiştir. Dönemsel ve geçici pozisyonlar için “burada birisi bulunsun” geleneksel yaklaşımından, işgücü “gerçekten olması gereken zamanda, olması gereken pozisyonda bulunmalı” yaklaşımına geçilmiştir. Bu nedenle geçici işçi seçimi, eğitimi ve bu işgücünü kalıcı kılmak üzere kurulan GİBları, yeni ekonominin çok önemli bir parçası ve iş dünyasının vazgeçilmez tedarikçileri haline gelmişlerdir ^{( 5 )}. GİBları işletmelere gerektiği sürece işgücü temin ederek insan kaynakları konusunda esneklik sağlamakta, böylelikle işletmelerde personel şişkinliğinin önüne geçilerek personel giderlerinde tasarrufa gidilebilmektedir. İşverenler, geçici olan ikincil işgücünü, genellikle işyerinde mevcut olan çekirdek işgücünün yerine değil, bu işgücüne ilave olarak kullanmaktadır. Geçici iş, çoğunlukla tam zamanlı istihdama bir alternatif olarak değil, tam zamanlı istihdama geçişi sağlayan bir pasaport olarak değerlendirilmektedir ^{( 6 )} .

Geçici iş ve işçi bulma hizmeti, ikili bir fonksiyona sahiptir. GİBları ticaret, sanayi ve kamu hizmetleri alanına esnek bir işgücü sağlarken; aynı zamanda milyonlarca insanın vasıf ve tecrübelerine uygun, kişisel ve ailevi durumlarını göz önüne alarak çalışma imkanına kavuşmalarını sağlamaktadır. GİBlarının çok basit şekilleri Avrupa’da 19. yy’da (hatta Hollanda’da ve İngiltere’de 17. ve 18. yy’da) görülmüşse de, modern GİBları Belçika, Fransa, İngiltere, Hollanda, Norveç ve ABD’de 1940’ların sonu ve 1950’lerin başına kadar ortaya çıkmamışlardır ^{( 7 )}.

Dünyada günde ortalama 4.5 milyondan fazla geçici işçi çalışmaktadır. Bu işçilerin %52’si ABD’de, %4’ü Japonya’da ve %39’u da AB ülkelerinde çalışmaktadır ^{( 8 )}. Ancak her ne kadar geçici işçilerin büyük bir çoğunluğu ABD’de bulunmaktaysa da, GİBlarının iş piyasasındaki etkinliğini gösteren, GİBları tarafından işe yerleştirilen işçilerin toplam istihdama oranı açısından ABD, %1.8 ile Hollanda (%3.7) ve İngiltere’nin (%1.9) gerisinde kalmaktadır. Ayrıca AB’deki GİBlarının sayısı ABD’den %50 fazladır ^{( 9 )}.

GİBlarının yaygın olduğu sektörler ise, ülkeden ülkeye değişmektedir. Örneğin geçici işçilerin Danimarka’da %90’ı, Finlandiya’da %80’i, Hollanda, Portekiz ve İspanya’da %50’si hizmetler sektöründe çalışmaktadır. İrlanda, Avusturya ve Norveç’te ise geçici işçilerin %80’i, Fransa’da %74’ü, Belçika’da %61’i, Lüksemburg’da %58’i, Almanya, Portekiz ve İngiltere’de ise %50’si sanayi sektöründe çalışmaktadır. Cinsiyete göre geçici işçilerin dağılımına bakıldığında ise, Almanya, Lüksemburg, İsviçre ve Fransa gibi sanayi sektörünün ağırlık kazandığı ülkelerde erkeklerin; İsveç, Finlandiya ve Norveç gibi hizmetler sektörünün ön planda olduğu ülkelerde ise kadınların geçici işçiler içindeki oranının daha yüksek olduğu görülmektedir ^{( 10 )} .

1997 yılında ILO’nun 181 sayılı Özel İstihdam Büroları Sözleşmesi’ni kabul etmesiyle birlikte, başta Belçika, Almanya, İtalya, Portekiz, İspanya, İsveç ve Hollanda olmak üzere, birçok ülkede GİBları ile ilgili yasal düzenlemeler daha liberalleşmeye ve serbestleşmeye başlamış; bu nedenle son yıllarda CIETT’in (Uluslararası Geçici İstihdam Büroları Konfederasyonu) önemi de artmıştır. Zira 1949 yılında ILO tarafından kabul edilen 96 sayılı Ücretli İstihdam Büroları Hakkında Sözleşme’de özel istihdam bürolarının faaliyet alanı yalnızca iş aracılığıyla sınırlanmışken; 181 sayılı sözleşmede GİBları olarak nitelendirilen ve hizmet sözleşmesi ile kendi bünyesinde bulunan işçileri üçüncü kişilere (işverenlere) sağlayan bürolar ile yalnızca danışmanlık ve eğitim hizmeti veren bürolar da özel istihdam bürosu olarak tanımlanmıştır.

CIETT’in Yapısı ve İşlevleri ^{( 11 )}

 17 Mayıs 1967 tarihinde Paris’te kurulan CIETT, geçici istihdam bürolarının ulusal birliklerini biraraya getirmektedir. Bir başka deyişle CIETT, işgücüne geçici işlerde istihdam imkanı sağlayan ulusal örgütleri dünya çapında temsil etmektedir. CIETT, bu alandaki tek uluslararası örgüttür ve ulusal, uluslararası örgütler ve hükümetler tarafından da tanınmaktadır. CIETT’in misyonu, GİBlarının ve bunların ulusal birliklerinin çıkarlarını korumak ve geliştirmektir. CIETT’te iki farklı üyelik statüsü vardır. Geçici istihdam bürolarının ulusal birlikleri CIETT’e tam üye olurken; bu tür birliklerin olmadığı yerlerde GİBları bireysel olarak CIETT’e ortak üyelik için müracaat edebilmektedir.

CIETT’e tam üye olan ülkeler şunlardır: Arjantin, Belçika, Şili, Danimarka, İrlanda, Lüksemburg, Norveç, İspanya, İngiltere, Avustralya, Brezilya, Çin, Fransa, İtalya, Fas, Portekiz, İsveç, Uruguay, Avusturya, Kanada, Curuçao NA, Almanya, Hollanda, ABD, G.Afrika ve İsviçre. Rusya’da ise ortak üyeler vardır. Tüm CIETT üyeleri, kendi ülkelerinin ulusal mevzuatlarına tabi oldukları gibi, ulusal mevzuatlarının ve ticari uygulamalarının izin verdiği ölçüde CIETT Şartı’nı da kabul etmek ve uygulamak zorundadırlar. Şart’ın sürekli ihlali karşısında GİBlarının bağlı oldukları ulusal federasyonlar, gerekli disiplin prosedürlerini uygulamakta ve CIETT’e Şart ihlallerinin ne şekilde cezalandırıldığını bildirmektedirler.

CIETT Genel Kurul’u yılda bir kez toplanırken; her üye birliğin birer temsilcisinden oluşan CIETT Konseyi yılda üç kez toplanmaktadır. CIETT, geçici istihdam sektörü ile ilgili birçok rapor çıkardığı gibi; INFOCIETT adında yılda dört kez yayımlanan bir de bülten çıkarmaktadır.

CIETT üyeleri genellikle ya ulusal işveren örgütlerinin de üyesidir veya bu örgütlerle çok yakın ilişki içindedir. Uluslararası düzeyde ise CIETT, UNICE ve Uluslararası İşveren Örgütü ile güçlü bir ilişki kurmuştur. CIETT’in işveren tarafıyla olduğu gibi, bazı ülkelerde işçi sendikalarıyla da ilişkisi mevcuttur. Örneğin Belçika, Fransa, Almanya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç ve İsviçre’de CIETT üyeleri, taraf sendikalarla toplu sözleşme masasına oturabilmektedir. Bu tür ulusal toplu iş sözleşmelerinin olmadığı ülkelerde ise, GİBları bireysel olarak yerel toplu iş sözleşmelerine taraf olabilmektedir. CIETT’e üye olan GİBları işçilere yalnızca geçici iş bulmamakta, aynı zamanda eğitim veya yeniden eğitim hizmeti de vermektedir.

Sonsöz

Artan uluslararası rekabet sonucunda, işletmelerin esnek ve kaliteli işgücü ihtiyacını karşılayan ve 181 sayılı ILO sözleşmesinden önce birçok ülkede yasadışı şekilde hizmet veren GİBları, 1997 yılında söz konusu sözleşmenin kabulüyle birlikte yasal bir dayanağa kavuşmaya ve mevcut yasal düzenlemeler de daha liberal hale getirilmeye başlanmıştır. Bu gelişmelerin paralelinde 1967 yılında kurulan CIETT’e bağlı olan ulusal geçici istihdam büroları federasyonları ise, taraf sendikalarla toplu pazarlık masasına oturabilecek güce kavuşmuşlardır.

Ülkemizde ise 29.06.2000 tarihli 4588 sayılı Kanun’un verdiği yetkiye dayanılarak 24.08.2000 tarihinde çıkarılan 617 sayılı KHK ile Türkiye İş Kurumu hayata geçmiştir. Söz konusu KHK ile kurulan Türkiye İş Kurumu’nda, Özel İstihdam Büroları Daire Başkanlığı adı altında, gerekli koşulları taşıyan özel istihdam bürolarına izin veren, izinlerin uzatılmasına ve iptaline ilişkin işlemleri yürüten özel bir hizmet birimi oluşturulmuştur. Ancak gerek 4588 sayılı yetki kanunu, gerekse bu kanuna dayanılarak çıkarılan KHKler Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Bu nedenle halen Türkiye İş Kurumu ve özel istihdam büroları konusunda yasal bir boşluk bulunmaktadır ^{( 12 )}. 1475 sayılı İş Kanunu’nda yer verilen belirli süreli hizmet akdine bağlı olarak çalışan geçici işçiler için aracılık yapacak olan GİBları ve diğer özel istihdam bürolarının yasal bir zemine kavuşabilmeleri için en kısa zamanda, ülkemiz tarafından henüz onaylanmamakla birlikte 96 sayılı ILO sözleşmesine göre özel istidam büroları ve özellikle GİBları için daha ileri düzenlemeler getiren 181 sayılı ILO sözleşmesinin ışığında, Türkiye İş Kurumu ile ilgili yeni bir kanunun yasalaşması ve 1475 sayılı Kanun’da iş ve işçi aracılığı konusunda devlet tekelini öngören düzenlemelerin tadil edilmesi gerekmektedir.
 
 

 Yararlanılan Kaynaklar

- EKİN Nusret; Türkiye’de İş Piyasasının Yeniden Yapılanması: Özel İstihdam Büroları, İTO Yayın No:2001-30, İstanbul, 2001.
- MCILROY John; Trade Unions in Britian Today, Manchester University Press, Manchester, 1995.
- OKUR Ali Rıza; “İşkur’un Hukuki Durumu”, İşveren, C.XL, S.5, Şubat 2002, ss.33-34.
- ÖZKAN Ahmet Emin; “Özel İstihdam Büroları”, Mercek, Nisan 1997, ss.116-125.
- ROBINSON Peter; “Explaining the Relationship Between Flexible Employment and Labour Market Regulation”, Global Trends in Flexible Labour, (Ed.Alan Felstead, Nick Jewson), Macmillan Business, London, 1999, ss.84-100.
- TİSK; İşgücü Piyasalarında Özel İstihdam Bürolarının Önemi, TİSK İnceleme Yayınları 16.
- TİSK; İşsizlik Sigortası Aktif İstihdam Politikaları ve Özel İstihdam Büroları, Yayın No:196.
- TUNCAY A. Tuncay; “Anayasa Mahkemesinin İptal Kararından Sonra Türkiye İş Kurumunun Hukuki Durumu”, Çimento İşveren, C.16, S.2, Mart 2002, ss.4-10.
- http://www.adecco.com.tr/frame-1.html (11.03.2002).
- http://www.sireport.com/articles/europeantemp.html (15.02.2002).
- http://www.ciett.org/main.htm (12.02.2002).
 

(1)  EKİN Nusret; Türkiye’de İş Piyasasının Yeniden Yapılanması: Özel İstihdam Büroları, İTO Yayın No:2001-30, İstanbul, 2001, s.63.
(2)  TİSK; İşsizlik Sigortası Aktif İstihdam Politikaları ve Özel İstihdam Büroları, Yayın No:196, s.85.
(3)  ÖZKAN Ahmet Emin; “Özel İstihdam Büroları”, Mercek, Nisan 1997, s.121, 124.
(4)  TİSK; İşgücü Piyasalarında Özel İstihdam Bürolarının Önemi, TİSK İnceleme Yayınları 16, s.15.
(5)  http://www.adecco.com.tr/frame-1.html (11.03.2002)
(6)  MCILROY John; Trade Unions in Britian Today, Manchester University Press, Manchester, 1995, s.132.
(7)  http://www.ciett.org/main.htm (12.02.2002)
(8)  OECD ülkelerindeki geçici işçilerin çalışanlara oranı için bkz: ROBINSON Peter; “Explaining the Relationship Between Flexible Employment and Labour Market Regulation”, Global Trends in Flexible Labour, (Ed.Alan Felstead, Nick Jewson), Macmillan Business, London, 1999, s.95.
(9)  http://www.sireport.com/articles/europeantemp.html (15.02.2002)
(10)  http://www.sireport.com/articles/europeantemp.html (15.02.2002)
(11) CIETT ile ilgili bilgiler http://www.ciett.org/main.htm (12.02.2002) adresinden alınmıştır.
(12)  Türkiye İş Kurumu’nun Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararından sonraki yasal durumu konusunda ayrıntılı bilgi için bkz: TUNCAY A. Tuncay; “Anayasa Mahkemesinin İptal Kararından Sonra Türkiye İş Kurumunun Hukuki Durumu”, Çimento İşveren, C.16, S.2, Mart 2002, ss.4-10; OKUR Ali Rıza; “İşkur’un Hukuki Durumu”, İşveren, C.XL, S.5, Şubat 2002, ss.33-34.