I- GİRİŞ

Ülkemizde, yıllardır hüküm süren yüksek oranlı enflasyon, ulusal paramız olan Türk Lirası üzerinde de olumsuz etkiler yarattı. Yüksek oranlı enflasyonun, paramızın satın alma gücünü her geçen gün, biraz daha düşürmesi sonucu, Türkiye bugün itibariyle dünyada en yüksek kupürlü banknota sahip ülke durumuna geldi. Dünyadaki en büyük kupürlü banknot olan 20.000.000 (yirmi milyon) TL, yalnızca ülkemizde kullanılıyor. 1 Ocak 2005 itibariyle, bu birincilik sona erecek. (1)

Dünyada bugüne kadar tam 49 ülke parasından değişik sayılarda sıfır atmış. Bu konuda gelmiş geçmiş en büyük rekor Almanya’ya ait. Almanlar, 1923 yılında paralarından tam 12 sıfır atmışlar. Türkiye’den daha önce altı sıfır atan ülkeler de var. Bunlar; Angola, Bolivya, Kongo, Gürcistan, Peru, Yugoslavya (2 kez) olarak sıralanıyor. Yugoslavya bir defasında tam dokuz sıfır atmış. (2)

Ülkemizde, şu anda dokuz çeşit para (Türk Lirası) var. 1 Ocak 2005’den itibaren sayı artacak ve Türk Lirası (TL), Yeni Türk Lirası (YTL) ve Yeni Kuruş (YKr) olarak, 21 çeşit paramız olacak.

- Yeni Türk Lirası banknotlar; 1, 5, 10, 20, 50 ve 100 YTL,
- Madeni paralar; 1, 5, 10, 25, 50 Yeni Kuruş ve 1 Yeni Lira,

Türkiye Cumhuriyeti Devletinin para birimi, 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren, “Yeni Türk Lirası (YTL)” olarak değişecek ve bir Yeni Türk Lirasının alt birimi de Yeni Kuruş (YKr) olacak. 100 Yeni Kuruş, 1 YTL’ye eşit olacak.

Türk Lirasından altı sıfır atılması olayında, iki aşamalı bir uygulama sözkonusu. Birinci aşamada, TL ve YTL banknotlar, 1 Ocak 2005’den itibaren, bir yıl süre ile birlikte tedavül edilecek ve 2005 yılı sonunda, TL banknotlar dolaşımdan kaldırılacak. Bu banknotlar, 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren 10 yıl sonra zamanaşımına uğrayacak. Başka bir anlatımla, yürürlükten kaldırılan TL şeklindeki banknotlar, 10 yıl içinde YTL ile değiştirilebilecek. İkinci aşamada, diğer birçok ülke uygulamasında olduğu gibi, YTL’ye geçildikten birkaç yıl sonra yapılacak değişiklikle “Türk Lirası” ibaresinin başına konulan “Yeni” ibaresi kaldırılacak ve tekrar TL’ye dönülecek.

Bu arada 1 Ocak 2005’den itibaren, yazar kasalar da Yeni TL ve Yeni Kuruşa göre işlem yapacak. Etiketlerde ise, hem TL hem de Yeni TL ya da Yeni Kuruş fiyat belirtilecek. Buna uymayanlar, belediye zabıtasının tespiti halinde, yaklaşık 140 milyon lira para cezası ödeyecekler. (3)

II- YENİ TL VE VERGİ UYGULAMALARI

A- YARIM YENİ KURUŞUN ALTINDAKİ VERGİLER

Ödeme aşamasında ve işlem sonuçlarında, yarım Yeni Kuruşun altındaki değerler gözönüne alınmayacak, yarım Yeni Kuruş ve üzerindeki değerler, 1 Yeni Kuruşa tamamlanacak.

Bu nedenle, 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren, yarım Yeni Kuruşun altındaki vergiler tahsil edilmeyecek, yarım Yeni Kuruş ve üzerindeki vergiler ise 1 Yeni Kuruşa tamamlanacak.

B- 2004 YILINA İLİŞKİN OLUP 2005’DE BEYAN EDİLECEK  VERGİLER

2004 yılına ilişkin olup, 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren verilecek KDV, muhtasar, geçici vergi, gelir vergisi ve kurumlar vergisi gibi beyannameler, YTL cinsinden düzenlenecek. Bu beyannamelerin ekinde yeralacak mali tablolar da YTL cinsinden düzenlenecek.

C- YAZAR KASA FİŞLERİ

Yazar kasa fişleri, 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren YTL para birimi üzerinden düzenlenecek. Ödeme kaydedici cihaz üretici ve ithalatçıları, Maliye Bakanlığı’na müracaat edip gerekli izni aldıktan sonra, daha önce onaylananlar da dahil olmak üzere, tüm ödeme kaydedici cihazlarını, YTL ve YKr’ye göre işlem yapacak şekilde düzenleyecekler. Bu düzenleme işleminin, en geç 31 Mart 2004 tarihine kadar tamamlanmış olması gerekiyor. Cihazın, 1 Ocak 2005 tarihinden önce de düzeltilmesi mümkündür.

Cihazlarını 2004 yılı içinde düzelten mükelleflerin;

- 31 Aralık 2004 sonuna kadar, TL’ye göre,
- 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren ise, müşterilerin hangi parayla (TL, YTL ve YKr) ödeme yaptığına bakılmaksızın, YTL ve YKr’ye göre,

D- ÜCRETLİLERE VERGİ İADESİ

2004 yılına ilişkin vergi iadesi bildirimleri, 20 Ocak 2005 tarihine kadar verilirken, bildirimler TL üzerinden düzenlenecek.

Ancak 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren, ücretlerin YTL olarak ifade edilmesi ve mahsubunun aynı para birimiyle ifade edilen değerler oranında yapılacak olması nedeniyle, TL olarak hesaplanan vergi indirimi tutarının, bildirimi alan kurum ya da işletme tarafından, YTL’ye çevrilerek, muhtasar beyannamede mahsup konusu yapılması gerekecektir.

E- YAZAR KASA BEDELİNİN TAMAMININ GİDER YAZILACAĞI

1 Ocak 2005 tarihinden itibaren satılacak ödeme kaydedici cihazlar YTL ve YKr’ye göre işlem yapacak, bu özelliği taşımayan ödeme kaydedici cihazların satışı yapılamayacak. 5228 sayılı Yasanın 13. maddesiyle yapılan bir düzenleme ile, mükelleflere satılan ödeme kaydedici cihazlar için yüzde 100’e kadar amortisman ayırıp, tamamını gider yazma olanağı getirildi.

F- VERGİ YASALARINDAKİ TL TUTARININ DURUMU

Vergi kanunlarında ve diğer mevzuatta, idari işlemlerde, yargı kararlarında, her türlü hukuki işlemlerde, kıymetli evrak ve hukuki sonuç doğuran diğer belgeler ile ödeme ve değişim araçlarında, Türk Lirasına veya liraya yapılmış olan atıflar, Yeni Türk Lirasına yapılmış sayılacak.

G- BELGELERİN YTL’YE DÖNÜŞTÜRÜLMESİNİN, HERHANGİ BİR MALİ YÜKÜMLÜLÜĞE TABİ OLUP OLMADIĞI

Yeni Türk Lirası olayında, özellik taşıyan durumlardan biri de, tarafların, Türk Lirası üzerinden yapılan her türlü hukuki işlemler ile kıymetli evrak ve hukuki sonuç doğuran diğer işlem ve belgeleri, belirtilen işlem oranını gözönüne alarak, 31 Aralık 2005 tarihine kadar, bu tarih dahil Yeni Türk Lirası’na göre değiştirmeleri halinde, bu işlem ve düzenlenecek belgeler, her türlü vergi, resim, harç ve diğer yükümlülüklerden muaf olacak.

III- YENİ TL VE MUHASEBE UYGULAMALARI

Maliye Bakanlığı, yayımlamış olduğu 13 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ile Yeni Türk Lirası kullanımında, özel kesim muhasebe sistemine ilişkin olarak, işletmeler tarafından  uyulacak esasları açıklamıştır. (4)

Tebliğ hükümleri de gözönüne alınarak, muhasebe uygulamaları aşağıda açıklanmaya çalışılmıştır.

A- TÜM MUHASEBE KAYITLARININ YTL OLARAK TUTULACAĞI

1 Ocak 2005’den itibaren yapılacak olan tüm işlemler ve muhasebe kayıtları, YTL’ye göre yapılacak. Belge ve kayıt düzeninde de bu zorunluluğa uyulacak. (5)

B- AMORTİSMANA TABİ İKTİSADİ KIYMETLER

Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin ve bu kıymetler için ayrılmış amortismanların değerlerinin, Yeni TL’ye çevrilmesi sırasında, toplam tutarın mı yoksa herbir sabit kıymetin tutarının mı esas alınacağı, merak edilen konulardan biri olarak göze çarpıyor.

Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin ve bunlar için ayrılmış olan amortismanların, Türk Lirası cinsinden kayıtlarda yeralan değerlerinin, Yeni Türk Lirasına çevrilmesinde, herbir kıymet ve o kıymet için ayrılmış olan amortismanlar, ayrı ayrı Yeni Türk Lirasına çevrilmek suretiyle işlem yapılacak. (6)

Hesaplarda 1 TL iz bedeli ile izlenen iktisadi kıymetler, 1 Yeni Kuruşa dönüştürülecek ve hesaplara 0,01 YTL olarak kaydedilecek.

C- 2004 DÖNEM SONU VE 2005 AÇILIŞ BİLANÇOSU

İşletmeler, 31 Aralık 2004 tarihine kadar tüm belgeleri TL cinsinden düzenlemek ve dönem sonu işlemleri dahil, tüm muhasebe kayıtlarını TL olarak yapmak zorundalar. Bu nedenle, 31 Aralık 2004 tarihli bilanço, önce TL cinsinden düzenlenecek. Daha sonra, bilançoda yeralan TL tutarı 1 Ocak 2005 itibariyle, YTL’ye dönüştürülecek. Buna göre, 2005 yılı açılış kayıtları da YTL üzerinden düzenlenecek.

D- DÖNÜŞÜM İŞLEMLERİ SIRASINDAKİ YUVARLAMALAR

Türk Lirasının, Yeni Türk Lirasına dönüşüm işlemi yapılırken, yuvarlamalar nedeniyle oluşacak olumlu farklar gelir, olumsuz farklar ise gider kaydedilecek.
Dönüşüm işlemleri, ana hesaplar bazında değil, alt hesaplar bazında yapılacak. Alacak ve borçlar, alacaklı ve borçlu bazında, dönüşüme tabi tutulacak.

E- TL VE YTL’NİN HESAPLARDA NASIL İZLENECEĞİ
2005 yılı boyunca tedavülde olacak TL ve YTL, kasa hesabında açılacak, Yeni Türk Lirası ve Türk Lirası alt hesaplarında, ayrı ayrı izlenecek.

F- ÖZEL HESAP DÖNEMİNE TABİ OLANLAR

Özel hesap dönemine tabi mükellefler de diğer mükellefler gibi, 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren, belgelerini Yeni Türk Lirası olarak düzenlemek ve tutmak zorunda oldukları kayıtları da YTL cinsinden izlemek zorundalar.

Özel hesap dönemi belirlenen mükellefler, 31 Aralık 2004 tarihi itibariyle, geçici mizan çıkararak, mizandan yeralan tutarları 1 Ocak 2005 tarihinde diğer mükelleflerin tabi oldukları esaslar çerçevesinde, YTL’ye çevirecekler ve aynı tarihli açılış maddesi olarak kaydedecekler. 1 Ocak 2005 tarihinden sonraki işlemlerini ise, YTL üzerinden yapacaklar.

G- ÇEK VE SENET PORTFÖYÜNÜN YTL’YE ÇEVRİLMESİ

Çek ve senet portföylerinin YTL’ye çevrilmesinde, çek ve senetlerin toplam tutarının mı yoksa herbir çek ve senedin ayrı ayrı tutarının mı YTL’ye çevrileceği, merak edilen konular arasında yeralmaktadır.

Buna ilişkin uygulamada, herbir çek ve senet tutarının ayrı ayrı YTL’ye çevrilerek, ana hesap tutarına ulaşılması ile muavin hesaplara inilmeden, yalnızca ana hesap tutarı toplamının YTL’ye çevrilmesi durumunda, farklı sonuçlara ulaşılacağı kuşkusuzdur.

Bu olayda, çek ve senet portföylerinin, YTL’ye çevrilmesi işlemlerinde, herbir çek ve senet tutarı, YTL cinsinden hesaplanacak ve toplam çek ve senet portföyü, bu tutarlar üzerinden hesaplara alınacaktır.

SONUÇ

2005 yılından itibaren, Yeni Türk Lirası’na geçiyoruz. Başka bir anlatımla, paramızdan altı sıfır atılıyor. Yeni paramızın alt birimi de Yeni Kuruş oluyor.

Yeni Türk Lirasına geçiş, işletmeleri de yakından ilgilendiriyor. Vergi uygulamaları ve muhasebe kayıtları bakımından, Yeni Türk Lirası’na göre, uyum ve dönüşüm işlemlerini yapacaklar.

Bu arada, Yeni Türk Lirası’na geçişle birlikte, yarım kuruşun üzerindeki fiyatların 1 kuruşla tamamlanmasının da etkisiyle, küçük de olsa bir fiyat artışı kaçınılmaz gözüküyor. Özellikle yıl sonuna doğru da, dövize yönelik talep ve döviz kurunda bir artış bekleniyor.

EKİM 2004